SÜMELA MANASTIRI
Karadağ'ın Kayalıklarına Kazınmış 1600
Yıllık Tarih
Trabzon'un
Maçka ilçesinde, Altındere Vadisi Millî Parkı içinde, dik bir kayalığın
yamacına adeta oyulmuş gibi duran Sümela Manastırı, Karadeniz'in en ikonik
yapılarından biridir. Deniz seviyesinden yaklaşık 1.150-1.200 metre
yükseklikte, vadi tabanından 300 metre kadar yukarıda konumlanan manastır, hem
mimarisi hem de köklü tarihiyle her yıl yüz binlerce ziyaretçiyi
ağırlamaktadır.
 |
| [Bjørn Christian Tørrissen], Wikimedia Commons ([CC BY-SA 4.0]) |
Sümela Manastırı Nedir, Nerede?
Rum
Ortodoks manastır ve kilise kompleksi olan Sümela'nın tam adı Panagia
Sumela'dır (Yunanca: Karadağ'ın Meryem'i). Halk arasında 'Meryem Ana Manastırı'
olarak da bilinir. Trabzon şehir merkezine yaklaşık 45-47 km, Maçka ilçe
merkezine ise 17 km uzaklıktaki yapı, Karadağ'ın eteklerinde doğal bir kaya
oyuntusunu çevreleyen odalardan oluşur.
●
İnşa tarihi: Kesin bilgi
olmamakla birlikte MS 4. yüzyıla (bazı kaynaklara göre 385-395) dayandığı
tahmin edilir
●
Kurucuları rivayete göre
Atinalı iki keşiş: Aziz Barnabas ve Aziz Sophronios
●
Bugünkü anıt-müze
statüsünü koruyor; UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alıyor
●
1923 Lozan
Antlaşması'yla gerçekleşen nüfus mübadelesiyle boşaltıldı
Tarihçesi
Efsaneye
göre Barnabas ve Sophronios adlı iki keşiş aynı rüyayı görür; rüyalarında Aziz
Luka'nın yaptığı bir Meryem ikonasının bu dağda saklı olduğunu görürler ve
birbirlerinden habersiz yola çıkıp burada karşılaşarak ilk kilisenin temelini
atarlar. 6. yüzyılda İmparator Justinianus'un emriyle General Belisarios
tarafından genişletilen manastır, Trabzon İmparatorluğu döneminde (1204
sonrası) özellikle III. Aleksios Komnenos zamanında büyük inşa faaliyetlerine
sahne olur. Osmanlı padişahları da manastıra çeşitli imtiyaz ve hediyeler
vermiştir; Yavuz Sultan Selim'in şehzadeliği döneminde iki büyük şamdan hediye
ettiği bilinir.
18.
ve 19. yüzyıllardaki büyük onarım ve eklemelerle bugünkü görünümüne kavuşan
yapı, 1916-1918 Rus işgali sırasında bağımsız bir Pontus devleti kurmak isteyen
Rum milislerin karargâhı olmuş, 1923 mübadelesiyle boşalmıştır. 1930'larda
çıkan bir yangın manastırın ahşap bölümlerine zarar vermiş; Kültür Bakanlığı
tarafından yürütülen kapsamlı restorasyon çalışmalarıyla (en kapsamlısı 2015 sonrası)
yapı bugünkü ziyarete açık haline getirilmiştir.
 |
| [Xayala Mammadli], Wikimedia Commons ([CC BY-SA 4.0]) |
Mimarisi ve Bölümleri
Manastırın
merkezinde, doğal bir mağara görünümündeki ana kilise (katholikon) yer alır;
doğu kısmı duvar ve şapel eklenerek kapatılmıştır. Kompleks içinde farklı
büyüklükte on şapel, bir ayazma (kutsal su kaynağı), çan kulesi kalıntıları,
iki katlı mutfak, çeşme, idari mekânlar, keşiş odaları ve misafirhane bulunur.
Güney yönünde yüksek merdivenli bir girişi ve koruma duvarı bulunan yapının ön
kısmında, su kemerleri dikkat çeker.
●
Ana kaya kilise ve on
adet tek nefli şapel
●
18-19. yüzyıla
tarihlenen çok sayıda duvar freski
●
En eski fresk: Saklı
Şapel içinde, 14. yüzyıla ait
●
Kütüphanedeki nadir el
yazmaları bugün İstanbul Ayasofya Müzesi'nde korunuyor
Freskler
Manastırın
iç ve dış duvarlarını süsleyen fresklerde dünyanın yaratılışı, İsa ve Meryem'in
hayatından sahneler, Tevrat peygamberleri ve çeşitli azizler tasvir edilir.
Resimlerin büyük çoğunluğu 18-19. yüzyıla tarihlenirken, bazı bölümlerde üç
farklı döneme ait katmanlar bir arada görülebilir. Ne yazık ki yıllar içinde
bazı fresk yüzeyleri kazıntı ve tahribata maruz kalmıştır; bu nedenle ziyaret
sırasında yüzeylere dokunulmaması önemle rica edilir.
 |
| [Francesco Bini], Wikimedia Commons ([CC BY-SA 4.0]) |
Nasıl Gidilir?
Trabzon
merkezden güney yönüne ilerleyerek Maçka ilçesine, oradan da yaklaşık 16-17 km
doğuya giderek Altındere Köyü'ne ulaşılır; yol tamamen asfalttır. Trabzon'daki
Meydan Parkı çevresinden kalkan minibüslerle Maçka'ya, oradan da manastır
girişine aktarma yapılabilir. Vadi tabanından manastıra iki şekilde çıkılır:
yaklaşık 1.200 metrelik ormanlık yürüyüş patikası ya da minibüslerle gidilen,
manastıra 300 metre kala biten araç yolu (kalan mesafe yürünerek tamamlanır).
●
Trabzon merkez – Sümela
arası: yaklaşık 45 km, 50-60 dakika
●
Maçka ilçe merkezi –
manastır: yaklaşık 17 km
●
Giriş için yaklaşık 70,
iç avluya inmek için yaklaşık 50 basamaklı merdivenler bulunur
Ziyaret İpuçları
●
Yaz aylarında
(Haziran-Eylül) hava koşulları gezi için en uygun dönemdir
●
Merdivenli ve dik yollar
için rahat, kaymaz ayakkabı tercih edin
●
Fresklere ve duvarlara
dokunmayın, flaş fotoğraf çekiminden kaçının
●
Dönüşte Hamsiköy sütlacı
ve Karadeniz pidesi gibi yöresel lezzetleri deneyebilirsiniz
●
Yoğun turist akınına
karşı sabah erken saatlerde gitmek daha sakin bir gezi sağlar
[Babbsack], Wikimedia Commons ([CC BY-SA 4.0])
Sonuç
1600
yılı aşan tarihiyle Sümela Manastırı, hem dini ve kültürel önemi hem de
kayalıklara kazınmış eşsiz mimarisiyle Karadeniz'in en etkileyici duraklarından
biridir. Trabzon gezinizde mutlaka listenize eklemeniz gereken bu yapı, doğa
ile tarihin iç içe geçtiği unutulmaz bir deneyim sunar.